Dövlət İdarəçiliyində İnnovasiyalar : Azərbaycanda İslahatların Yeni Mərhələsi

Dövlət idarəçiliyi tarix boyu sosial, siyasi və iqtisadi dinamikadakı dəyişikliklərlə paralel olaraq inkişaf etmiş və dəyişmişdir. Texnoloji irəliləyişlər və innovativ tətbiqlər dövlət sektorunun səmərəliliyinin artırılmasında və sosial xidmətlərin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasında böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müasir dövrdə dövlətlərin idarəetmə sistemində modernləşmə, aparılan islahatlar yeni idarəetmə modellərinin - vətəndaş yönümlü, onu məmnun edən, şəffaflığın artırılması, “vətəndaş - dövlət qulluqçusu” münasibətlərinin səmərəli inkişafını ön plana çəkən idarəetmənin qurulması zəruriliyini üzə çıxarmışdır.  Biz daim dəyişən bir dünyada yaşayırıq. Sənaye inkişafında innovasiya 18-ci əsrdən bəri dörd əsas dalğada baş vermiş və hər dalğa sosial strukturda köklü dəyişikliklər yaratmışdır. 21. yüzyılın başlarından itibaren, Endüstri 4.0 dönemi başlamıştır. Bu gün Sənaye 4.0 ilə rəqəmsal texnologiyaların və avtomatlaşdırmanın intensiv istifadəsi sənayedə səmərəliliyi artırmış və xərcləri azaltmışdır. Bununla belə, Cəmiyyət 5.0 kimi yeni konsepsiyalar texnoloji inkişafları insan mərkəzli yanaşma ilə həll etməklə sosial problemlərin və davamlı inkişaf məqsədlərinin həllinə töhfə verməyi hədəfləyir. İnformasiya və kommunikasiya texnologiyaları sahəsindəki inkişaflar, digər sektorlarda olduğu kimi, xidmət sektorunda da innovasiyalara yol açıb. İnnovasiya təkcə kommersiya qurumları və təşkilatları üçün deyil, həm də dövlət qurumları üçün vacibdir. OECD (2000) hesabatına görə, texnologiya və innovasiya institusional uğurun və nəticədə iqtisadi artımın ən vacib hərəkətverici qüvvələridir. Ölkələr iqtisadi artımın faydalarını innovasiya vasitəsilə əldə edirlər. İnnovasiya edən, yeni texnologiyalar istehsal edən və bu yeni texnologiyaların uyğunlaşmasını təşviq edən ölkələr digərlərindən daha sürətli böyüyürlər. Çünki uzunmüddətli iqtisadi artım innovasiyanı və yeni texnologiyaları dəstəkləyən mühitlərin yaradılmasından və inkişaf etdirilməsindən asılıdır. Dövlət idarəçiliyində qərar qəbuletmə proseslərinə bir çox amillər təsir göstərir - əhali artımı, iqlim dəyişikliyi, miqrasiya, dövlət maliyyəsindəki məhdudiyyətlər, daha yaxşı dövlət xidmətlərinə və daha yüksək sosial ödənişlərə tələbat və texnoloji transformasiya və s. Bu gün texnoloji inkişaf keçmişdən daha sürətlə baş verir. İnsanlar daha çox rəqəmsallaşdırılmış, fərdiləşdirilmiş  dövlət xidmətləri tələb edirlər. Müasir dövrdə dövlət qulluğu dövlət idarəçiliyinin formalaşması və inkişafı, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmlənməsi, dövlətin sosial-iqtisadi proqramlarının həyata keçirilməsi, mədəni, sosial-iqtisadi inkişafda və bütövlükdə ictimai həyatın müxtəlif sahələrinin tənzimlənməsində böyük əhəmiyyət kəsb edən fəaliyyət sahəsidir. Sosial-iqtisadi və siyasi islahatların getdiyi bir dövrdə dövlətin vəzifəvə məqsədlərinin həyata keçirilməsi, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təminat səviyyəsinin, daхili və хarici təhlükəsizliyin təmin edilməsi əsas məsələlərə çevrilmişdir. 1980-ci illərdə dövlət sektorunda Yeni Dövlət İdarəçiliyi yanaşması tətbiq olunmağa başladı. Şəffaflıq, hesabatlılıq,  səmərəlilik,  vətəndaş yönümlü və iştirak kimi prinsipləri özündə birləşdirən bu yeni idarəetmə yanaşmasının ən vacib xüsusiyyəti, dövlət xidmətlərinin göstərilməsində innovasiyaya vurğu etməsidir. Dövlət sektorunda innovasiyaya ehtiyac, məhdud resurslara malik böyük əhaliyə sürətli, səmərəli və effektiv xidmətlər göstərməklə vətəndaş məmnuniyyətinə nail olmaq səylərindən irəli gəlir. Qloballaşma ölkələri siyasətlərini və qurumlarını daha rəqabətli və effektiv etmək üçün yollar tapmağa sövq etmişdir. Qloballaşmanın ən vacib nəticələrindən biri dövlətlərin və   dövlət qurumlarının rəqabət qabiliyyətini qorumaq üçün innovasiyalara ehtiyac duymasıdır. Qurumlar dəyişən tələbləri ödəmək,   və səmərəliliyi təmin etmək və rəqabət qabiliyyətini qorumaq üçün daim yeni məhsul və xidmətlər istehsal etməyə təşviq olunurlar.

Dövlət idarəetməsi dövlət siyasətinin həyata keçirilməsi prosesi, eləcə də bu tətbiqi təhlil edən və dövlət qulluqçularını dövlət qulluğunda fəaliyyət göstərməyə öyrədən, müxtəlif tədqiqat maraqlarına malik akademik intizamdır, əsas məqsədi isəidarəetməni təkmilləşdirməkdir.

Tarix boyu dövlət qurumları tərəfindən vətəndaşlara göstərilən xidmətlərdə əhəmiyyətli dəyişikliklər baş vermişdir. İnsanlara olduqları yerdə xidmət göstərmək imkanlarını artıran texnoloji irəliləyişlər bu dəyişikliyə səbəb olsa da, bu inkişafın əsas səbəbinin düşüncə tərzinin dəyişməsi olduğunu demək olar. Zaman keçdikcə dövlət xidmətləri dövlətin sahib olduğu bir güc və ya imtiyaz olmaqdan çıxaraq vətəndaşlarına qarşı bir vəzifə və məsuliyyətə çevrilmişdir. Dövlət tərəfindən göstərilən xidmətlərdə cəmiyyətin bütün təbəqələri üçün şəffaflıq, iştirak və inklüzivlik gözləntilərinin artması ilə dövlət idarəçiliyinə yeni perspektivlər gətirmək zərurəti yaranmışdır.  Bu gün siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni sahələrdəki beynəlxalq inkişaflar qloballaşma adlanan fenomeni ön plana çıxarmış, digər tərəfdən isə lokalizasiya, regionallaşma, milli dövlətin transformasiyası, iştirakçı demokratiya, idarəetmədə şəffaflıq və hesabatlılıq kimi anlayışlar çərçivəsində birləşən yaxşı idarəetmə prinsipləri ölkələrin inzibati strukturlarında və əməliyyatlarında bəzi fundamental dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Müasir dövrün zərurəti olan innovasiya, xüsusən də son 10 ildə bir çox sahədə öz təsirini göstərmişdir. Həm özəl, həm də dövlət sektoru, əsasən yenilik ideyasına əsaslanan innovasiya təcrübələrindən faydalanır. İnnovasiya fərdi ehtiyaclara daha asan, daha sürətli və daha effektiv cavab verməyə imkan verir, eyni zamanda problemlərə davamlı həllər təqdim edir. Dövlət qurumlarının strukturlarında, vəzifə və səlahiyyətlərin bölüşdürülməsində, insan resursları siyasətində və kommunikasiya strategiyalarında yeni tənzimləyici ehtiyaclar yaranır; bu qaydalar ümumiyyətlə tam bir islahat deyil, zamanla yayılmış bir islahat prosesi vasitəsilə həyata keçirilir. Bəşər tarixi boyunca "idarəetmə" və "idarəetmə" prosesi sosial həyatın zərurəti olaraq kortəbii şəkildə inkişaf edən və dəyişən bir vəziyyət olmuşdur. Dəyişiklik də cəmiyyətləri dinamik edir. Sosial, fiziki və ya siyasi inkişaflar nəticəsində daxili və xarici dinamikanın təsiri səbəbindən cəmiyyətlər daim dəyişir. Bu dəyişiklik yalnız cəmiyyətin bir hissəsini deyil, bütövlüyü əhatə edir. Dəyişiklik zamanı cəmiyyət özünü yenidən təşkil edir və yenidən bir bütövə çevrilir. Başqa sözlə, tarazlı bir cəmiyyət dinamikdir. Bu vəziyyət cəmiyyəti tək bir mərkəzdə qalmaqdan qoruyur. Son illərdə dövlət idarəçiliyində universal və inzibati islahat hərəkatları əsasən hökumətlərin beynəlxalq iqtisadi böhranlardan, milli siyasət sistemlərindəki düzəlişlərdən və dövlət xidmətlərinə olan tələblərdən qaynaqlanan maliyyə böhranlarına reaksiyaları kimi ortaya çıxmışdır. 21-ci əsrin yeni idarəetmə yanaşmasını ifadə edən vahid bir anlayış yoxdur. Bu yanaşmanı təsvir etmək üçün "idarəetmə", "yeni dövlət idarəçiliyi", "bazar əsaslı dövlət idarəçiliyi" və "sahibkarlıq idarəçiliyi" kimi terminlərdən istifadə olunur. Yeni Dövlət İdarəçiliyinin (YDİ) tərəfdarları idarəetmə anlayışının dövlət idarəçiliyindən daha geniş olduğunu iddia edirlər. Dövlət idarəçiliyində süni intellektdən istifadə daha geniş yayılacaq və dərinləşəcək. Lakin bu prosesdə insan hüquqları, ədalət və bərabərlik prinsipləri həmişə prioritet olmalıdır. Dövlət idarəçiliyi süni intellekt tərəfindən təklif olunan imkanları qiymətləndirərkən, eyni zamanda bu texnologiyanın yaratdığı riskləri idarə etmək qabiliyyətinə malik olmalıdır.

Azərbaycanda dövlət idarəetməsi sahəsində aparılan ardıcıl islahatlar nəticəsində ölkədə “vətəndaşa, insan faktoruna yönümlü” dövlət qulluğu modeli formalaşdırılır.Azərbaycanda müasir demokratik dövlətin əsas məqsədi vətəndaşların mənafeyini qorumaqla onların həyat səviyyəsini daim yaxşılaşdırmaqdır. Bu, dövlətin strateji məqsədidir. Bu gün yeni dövlət idarəçiliyi yanaşması şəffaflıq, hesabatlılıq, vətəndaş yönümlülük, üfüqi təşkilati struktur, rəqabət, səlahiyyətlərin verilməsi və mərkəzsizləşdirmə anlayışlarını xüsusilə vurğulayır. Beynəlxalq aləmdə gedən proseslər dövlət qulluğunun təbiətində islahatların həyata keçirilməsi zərurətini yaradır. Müasir dövrdə dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində islahatların aparılmasının yeni metod və formalarının axtarışı həyata keçirilir. Azərbaycanda dason dövrlərdə bu yolda uğurlu addımlar atmış və zəruri islahatlar həyata keçirmişdir.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təməlini qoyduğu azərbaycanlı gənclərin ölkə üçün zəruri ixtisaslar üzrə xaricdə təhsil almaları və Azərbaycanın inkişafının mühüm amilinə çevrilmələrinin təmin edilməsi ilə bağlı siyasət Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Prezident İlham Əliyev: İslahatlar dərinləşəcək. İslahatlara alternativ yoxdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin neft kapitalını insan kapitalına çevirmək üçün göstərdiyi siyasi iradənin realizəsi üçün cəmiyyətin bütün inkişaf aspektlərini əhatə edən silsilə tədbirlər həyata keçirilir. Prezident cənab İlham Əliyevin 27 fevral 2026-cı il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq olunmuş “Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026–2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı” rəqəmsal inkişaf siyasətinin əsas istiqamətlərini müəyyən edən sənəddir. Fəaliyyət Planında rəqəmsal dövlət xidmətlərinin genişləndirilməsi, süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi, innovasiya ekosisteminin inkişafı, kibertəhlükəsizlik sisteminin gücləndirilməsi və rəqəmsal iqtisadiyyatın genişləndirilməsi üzrə konkret tədbirlər öz əksini tapıb.

Azərbaycan Respublikasında aparılan ardıcıl islahatlar da dövlət orqanlarının fəaliyyətində səmərənin və çevikliyin artırılmasına, “rəqabət” prinsipinin tətbiqinə, dövlət orqanları arasında rəqabətin yaradılmasına, dövlət qulluğunun müsbət imicinin artırılmasına, səmərəli və peşəkar dövlət qulluğunun, vətəndaş-məmur münasibətlərində yeni düşüncə tərzinin formalaşdırılmasına, dövlət qulluğunun xalqa qulluq mənasını ifadə etməsinə, məsuliyyətli, kreativ, dövlətinə və xalqına sadiq dövlət qulluqçularının hazırlanmasına xidmət edir. Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə rəqəmsallaşma, innovasiya, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik   sahələrində həyata keçirilən ardıcıl islahatlar Azərbaycanın gələcək inkişaf modelini formalaşdıran əsas istiqamətlərdən biridir.  Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın  sədrliyi ilə keçirilən Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası bu istiqamətdə görülən işlərin müzakirəsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan dövlətçiliyinin davamlı inkişafına, şəffaf, demokratik və peşəkar dövlət qulluğunun formalaşdırılmasına yönəlmiş modernləşmə xətti əlavə təhsilin roluna və məzmununa yeni çalarlar qazandırmış və onu kadr siyasətinin potensialın artırılmasına yönələn strateji və dinamik icra mexanizminə çevirmişdir. Bu mexanizmin strateji hədəfləri, metod və prinsipləri, məzmun və keyfiyyət meyarları dövlət qulluğunun inkişaf istiqamətlərinə uyğun şəkildə müntəzəm olaraq təkmilləşmişdir.

s.e.f.d. dosent Murtəza Həsənov  
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Siyasi İdarəetmə Fakültəsinin Dekanı

ANmedia.az