Alqoritm Sahədə: Süni İntellekt Polis Departamentlərinə Necə Nüfuz Etdi?

Bir zamanlar detektivlərin masasında sənəd qalaqları, böyüdücü şüşə və səbr var idi. Bu gün eyni masada bir də böyük dil modeli oturur. Dünya üzrə hüquq-mühafizə orqanları, məhkəmə-tibb müəssisələri və kibercinayət bölmələri, artan məlumat həcmi qarşısında insan gücünün yetərsiz qaldığı məqamda süni intellektə üz tutur. Hüquq-mühafizə qurumlarının terabaytlarla şəbəkə qeydi, telefon məlumatı, video yazısı və maliyyə sənədi ilə üzləşdiyi bu gün, problem artıq məlumata çatmaq deyil, həmin məlumatı anlamlandırmaqdır. Ənənəvi istintaq üsullarının yerini, sübutları muxtar şəkildə skan edən, əlaqələndirən və ümumiləşdirən süni intellekt sistemləri almağa başlayıb.

2026-cı il rəqəmsal məhkəmə elmləri üçün dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Ağıllı telefonlardan serverlərə qədər bir çox cihazdan toplanan rəqəmsal sübutların təhlili keçmişdə tamamilə ixtisaslı işçi heyəti tərəfindən əl ilə aparılırdı, bu da prosesi həm yavaşladır, həm də insan səhvinə açıq edirdi. Bu gün süni intellekt vasitələri, məlumat təhlilini avtomatlaşdıraraq, anomaliyaları aşkar edərək və istintaq müddətini qısaldaraq prosesin demək olar hər mərhələsinə daxil olur.

Xüsusilə strukturlaşdırılmamış məlumat yığınlarının — skan edilmiş maliyyə sənədləri, dağınıq yazışma qeydləri, xam yaddaş dampları — emalında dərin öyrənmə əsaslı sistemlər böyük rol oynayır. Bu sistemlər optik simvol tanıma və təbii dil emalı bacarıqları ilə, ekspertlərin strategiyaya fokuslanmasına imkan verəcək şəkildə məlumat çıxarma yükünü öz üzərinə götürür.

İsraildə Emek Yezreel Akademik Kollecindən tədqiqatçı Şay Farberin 2025-ci ildə dərc olunan işi, böyük dil modellərinin hadisə yeri görüntülərini təhlil etmə qabiliyyətini birbaşa sınaqdan keçirən ilk pilot tədqiqatlardan biri oldu. Tədqiqatda üç fərqli süni intellekt sistemi 30 hadisə yeri fotoşəklini müstəqil şəkildə araşdırdı; yaradılan hesabatlar isə 10 məhkəmə-tibb eksperti tərəfindən diqqətlə qiymətləndirildi. Tədqiqat hüquq-mühafizə orqanlarına yönəlik məhkəmə istintaq proseslərini, təlim proqramlarını və süni intellekt vasitələrinin inkişafını birbaşa təsir edə biləcək nəticələr ortaya qoyarkən, cəza ədalət sisteminə süni intellekt inteqrasiyasında möhkəm etik qaydaların əhəmiyyətinə diqqət çəkdi.

Görüntü və video təhlili bu dönüşümün ən görünən sahələrindən biri halına gəlib. Süni intellekt alqoritmləri artıq üz tanıma, obyekt aşkarlanması və hadisə yerindən əldə edilən aşağı keyfiyyətli vizual sübutların yaxşılaşdırılması mövzularında getdikcə daha bacarıqlı olur.

Müasir məhkəmə-tibb təcrübəsində istifadə olunan süni intellekt vasitələrinin başında, qeydə alınmış və ya real vaxt rejimində çəkilmiş fotoşəkilləri geniş məlumat bazaları ilə müqayisə edərək şübhəli və ya itkin şəxsləri müəyyən edən üz tanıma sistemləri gəlir. Amerika Birləşmiş Ştatları və Birləşmiş Krallıqdakı polis idarələri bu məqsədlə Clearview AI kimi mübahisəli sistemləri istifadəyə soxdular. Bu texnologiyanın gücü qədər riskləri də böyükdür: müstəqil tədqiqatlar müxtəlif üz tanıma alqoritmlərinin irqi qərəzlilik səviyyələrinin hələ də mübahisəli mövzu olduğunu göstərir — yəni sistemlər bəzi etnik qruplarda daha yüksək xəta nisbəti verə bilir. Bu da yanlış həbslərdən cəmiyyət etibarına qədər bir çox sualı bərabərində gətirir.

Ənənəvi istintaq üsulları dağınıq və heterogen məlumatı bir araya gətirməkdə çətinlik çəkir; bu da seriyalı və ya kəskinləşən cinayət sxemlərinin aşkarlanmasını gecikdirə bilir. 2026-cı ildə dərc olunan akademik icmal tədqiqata görə, süni intellekt və koqnitiv hesablama texnikaları artıq mənbələrarası əlaqələndirmə və zamansal anomaliya aşkarlanması üçün məlumat yönümlü yanaşmalar təklif edir — yəni fərqli şəhərlərdə, fərqli zamanlarda törədilən cinayətlər arasında insan gözünün fərq edə bilməyəcəyi əlaqələri qura bilir.

Bu sahədəki elmi ədəbiyyat icmal işləri süni intellekt sistemlərinin sübut əlaqələndirməsi, anomaliya aşkarlanması, davranış sxemi modelləşdirilməsi və istintaq qərar dəstəyi mövzularında necə işlədiyini metodoloji səviyyədə araşdırır; eyni zamanda şəffaflıq, qərəzlilik və hesabatlılıq kimi kritik problemlərə də diqqət yetirir.

Kibercinayət istintaqlarında istifadə olunan yeni nəsil platformalar, parçalanmış rəqəmsal sübutları təqdimata hazır əlaqə matrislərinə və sübut zaman xəttlərinə çevirərək, istintaqları rəqiblərindən qat-qat sürətli şəkildə "məhkəməyə hazır" nəticələrə daşıdığını iddia edir. Bu sistemlər nəhəng qeyd massivlərini muxtar şəkildə skan edərək, anomaliyaları əlaqələndirərək və təhdid vektorlarını müəyyənləşdirərək əl ilə məlumat çıxarma prosesinin əhəmiyyətli hissəsini avtomatlaşdırır; beləliklə insan analitiklər strateji qiymətləndirməyə daha çox vaxt ayıra bilir.

Texnologiyanın sürətli yayılması hüquqi və etik müzakirələri də özü ilə gətirir. Akademik dairələrdə yüksələn əsas sual budur: süni intellektin yaratdığı bir təhlil məhkəmədə sübut kimi nə qədər etibarlı sayıla bilər? Hüquq ədəbiyyatındakı tədqiqatlar izah edilə bilən süni intellekt modellərinin (explainable AI) əhəmiyyətini vurğularkən, alqoritmik məhkəmə elmlərinin şərh edilə bilən olması lazım olduğunu müdafiə edir; əks halda bir təqsirləndirilənin "qara qutu" alqoritmin qərarı ilə məhkum edilməsi riski yaranır.

Ekspertlər bu məqamda həmfikirdir: süni intellekt insan ekspertliyinin yerini tuta bilməz. Məhkəmə-tibb cəmiyyətindəki üstün rəy süni intellektin istintaqları dəstəklədiyi, ancaq şərh və hüquqi etibarlılıq baxımından insan ekspertliyinin əvəzolunmaz olduğu yönündədir. Sistemlərin təklif etdiyi əlaqələr nəhayi qərarı verən insan ekspertlər tərəfindən təsdiqlənmədən sübut sayıla bilmir.

Bugün gəlinən nöqtədə aydın olan budur: sürət, dəqiqlik və proqnozlaşdırıcı zəka artıq məhkəmə istintaqlarının mərkəzindədir. Süni intellekti rəqəmsal məhkəmə proseslərinə inteqrasiya edən qurumlar kiberhədələrlə mübarizədə və rəqəmsal etibarın təmin olunmasında açıq-aşkar üstünlük əldə edir. Ancaq bu üstünlüyün qiyməti şəffaflıq, hesabatlılıq və qərəzlilikdən arındırılmış sistemlər qurma məsuliyyəti ilə tarazlaşdırılmalıdır.

Süni intellekt istintaq masasındakı detektivin böyüdücü şüşəsini hələ tam əvəz etməyib — ancaq artıq həmin masanın vazkeçilməz bir hissəsi olduğu qətidir. Önümüzdəki illərdə əsl mübarizə bu gücün nə qədər sürətli istifadə ediləcəyi deyil, nə qədər ədalətli və nəzarət edilə bilən şəkildə istifadə ediləcəyi üzərindən şəkillənəcək.

Bu yazı məhkəmə elmləri, kriminologiya və rəqəmsal istintaq sahəsindəki güncəl akademik və sektoral mənbələrdən tərtib edilmişdir.

Doktorant

Bakı Dövlət Universiteti Hüquq Fakültəsi

Cinayət Prosesi Kafedrası