“PREZİDENTLİK İNSTİTUTU VƏ AMERİKA BÖYÜK STRATEJİYASI: LİDERLİK VƏ VENEZUELA SİYASƏTİ ÜZRƏ BİR TƏHLİL”

Bu tədqiqat Amerika Birləşmiş Ştatlarının böyük strategiyasında liderliyin rolunu və sərhədlərini Venesuela nümunəsi əsasında təhlil edir. Böyük strategiya ədəbiyyatı uzun müddət struktur amillərə və maddi güc elementlərinə fokuslanmış, liderlik fenomenini əsasən ikinci dərəcəli dəyişən kimi qiymətləndirmişdir. Halbuki, ABŞ kimi prezidentlik institutunun güclü olduğu siyasi sistemlərdə liderlik böyük strategiyanın istiqamətini və tətbiq mexanizmlərini birbaşa formalaşdıran mühüm amil kimi çıxış edir. Bu tədqiqat liderliyi mütləq müəyyənedici faktor kimi deyil, institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayışla məhdudlaşdırılmış instrumental dəyişən kimi konseptuallaşdırır.

Məqalədə Buş və Tramp administrasiyaları dövründə Venesuelaya münasibətdə tətbiq edilən rejim dəyişikliyi və seçici angaşman siyasətləri müqayisəli şəkildə təhlil olunur. Buş dövründə daha birbaşa və müdaxiləçi yanaşma ön plana çıxmış, Tramp dövründə isə iqtisadi sanksiyalar və dolayı təzyiq alətləri əsas vasitə kimi istifadə edilmişdir. Lakin hər iki dövrdə liderlik seçimlərinin yerli ictimai dinamika və tarixi kontekst kifayət qədər nəzərə alınmadan formalaşdığı müşahidə olunur. Bu vəziyyət Amerika böyük strategiyasının legitimlik yaratma qabiliyyətini zəiflətdiyi kimi, strateji məqsədlərin uğursuzluqla nəticələnməsinə də səbəb olmuşdur.

Tədqiqat çərçivəsində Amerika və beynəlxalq mediada yer alan ekspert rəyləri ilə yanaşı, Venesuelada formalaşan ictimai qavrayış da təhlil edilmişdir. Sahə müşahidələri və media əsaslı analizlər böyük strategiya tədqiqatlarında tez-tez diqqətdən kənarda qalan cəmiyyət faktorunun strateji nəticələr üzərindəki təsirini aydın şəkildə ortaya qoyur. Nəticə etibarilə bu tədqiqat göstərir ki, Amerika böyük strategiyasında liderlik mühüm rol oynasa da, təkbaşına kifayət etmir; strateji uğur yalnız liderlik, institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayış arasında uyğunluq mövcud olduqda mümkündür.

Açar sözlər: Böyük strategiya, liderlik, Amerika xarici siyasəti, Venesuela, prezidentlik institutu, seçici angaşman.

ABSTRACT

This study examines the role and limitations of leadership in American grand strategy through the case of Venezuela. Traditional grand strategy literature has largely focused on structural factors and material capabilities, often treating leadership as a secondary variable. However, in political systems such as the United States—where the presidency holds significant authority—leadership emerges as a critical factor shaping both the direction and implementation of grand strategy. This article conceptualizes leadership not as an absolute determinant, but as an instrumental variable constrained by institutional structures, normative legitimacy, and societal perceptions.

The article provides a comparative analysis of U.S. policies toward Venezuela during the Bush and Trump administrations, focusing on regime change and selective engagement strategies. While the Bush administration adopted a more direct and interventionist approach, the Trump administration relied primarily on economic sanctions and indirect pressure. Despite these differences, both approaches failed to adequately account for local societal dynamics and historical context, resulting in limited legitimacy and strategic effectiveness.

In addition, the study incorporates expert opinions published in American and international media, as well as analyses of societal perceptions within Venezuela. These sources highlight the importance of the societal dimension, which is often overlooked in grand strategy studies. The findings suggest that leadership alone is insufficient to achieve strategic success. Instead, effective grand strategy requires alignment between leadership choices, institutional constraints, normative legitimacy, and societal perceptions. The Venezuelan case demonstrates that the absence of such alignment significantly limits the strategic impact of American power.

Keywords: Grand strategy, leadership, U.S. foreign policy, Venezuela, presidency, selective engagement.

BÖLMƏ 1

AMERİKA BÖYÜK STRATEJİYASINDA LİDERLİK VƏ PREZİDENTLİK İNSTİTUTU

GİRİŞ

Böyük strategiya dövlətlərin uzunmüddətli təhlükəsizlik, rifah və siyasi məqsədlərini malik olduqları hərbi, iqtisadi və ictimai potensialla uyğun şəkildə istiqamətləndirmə prosesi kimi tərif olunur. Bu anlayış yalnız hərbi gücün idarə olunmasını deyil, eyni zamanda diplomatiya, iqtisadiyyat, normativ çərçivələr və liderlik kimi çoxölçülü elementlərin birgə şəkildə nəzərə alınmasını zəruri edir. Amerika Birləşmiş Ştatları kontekstində isə böyük strategiyanın mərkəzində prezidentlik institutu dayanır və liderlik fenomeni strateji qərarvermə proseslərində həlledici rol oynayır (Zakaria, 2019).

Soyuq Müharibənin başa çatması ilə birlikdə Amerika böyük strategiyası təkgütblü beynəlxalq sistemin yaratdığı geniş manevr imkanları sayəsində daha çevik xarakter qazanmışdır. Bununla yanaşı, bu çeviklik ciddi nəzəri və praktik mübahisələri də özü ilə gətirmişdir. Bu dövrdə ABŞ prezidentləri artıq yalnız struktur məhdudiyyətlər çərçivəsində fəaliyyət göstərən icraçılar kimi deyil, şəxsi liderlik üslubları, təhlükə qavrayışları və normativ prioritetləri vasitəsilə xarici siyasət və təhlükəsizlik strategiyalarını birbaşa formalaşdıran aktorlara çevrilmişdir. Bu transformasiya böyük strategiya ədəbiyyatında liderliyin ikinci dərəcəli dəyişən kimi qəbul edilməsinin artıq davamlı olmadığını açıq şəkildə göstərmişdir (Ignatius, 2019).

Amerika prezidentlik institutunun xarici siyasət və milli təhlükəsizlik sahəsindəki bu mərkəzi mövqeyi liderliyi böyük strategiyanın ayrılmaz tərkib hissəsinə çevirir. Bununla belə, liderliyin strateji nəticələr üzərindəki təsiri mütləq və sərhədsiz müəyyənedicilik anlamına gəlmir. Əksinə, liderlik böyük strategiyanın icrasında mühüm istiqamətləndirici amil olmaqla yanaşı, institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayış kimi faktorlarla məhdudlaşdırılır. Xüsusilə Konqres, məhkəmə sistemi və ictimai rəy kimi balanslaşdırıcı mexanizmlər prezidentin strateji seçimlərini müəyyən çərçivələr daxilində saxlayır (Haass, 2017).

Bu tədqiqat Amerika böyük strategiyasını liderlik anlayışı prizmasından təhlil edərək, prezidentlik institutunun strateji qərarvermə proseslərindəki rolunu Venesuela nümunəsi əsasında araşdırır. Venesuela hadisəsi müxtəlif prezidentlik dövrlərində tətbiq olunan rejim dəyişikliyi və seçici angaşman strategiyalarının niyə məhdud nəticələr verdiyini göstərməsi baxımından diqqətəlayiq empirik nümunə təqdim edir. Tədqiqatın əsas arqumenti ondan ibarətdir ki, liderlik böyük strategiyada mühüm rol oynasa da, mahiyyət etibarilə instrumental xarakter daşıyır və institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayışla uyğunluq təmin edilmədiyi hallarda strateji məqsədlərə nail olmaq mümkün olmur (Rachman, 2019).

Bu çərçivədə məqalə liderliyi nə tamamilə kənara qoyan strukturçu yanaşmalarla, nə də bütün strateji nəticələri liderliyə endirən aktor-mərkəzli oxumalarla məhdudlaşır. Əvəzində, liderliyin böyük strategiya daxilində necə fəaliyyət göstərdiyini və hansı şərtlər altında effektiv və ya qeyri-effektiv hala gəldiyini ortaya qoymağı hədəfləyir. Venesuela nümunəsi Amerika böyük strategiyasında liderlik ilə legitimlik arasındakı əlaqənin konkret şəkildə müşahidə oluna bildiyi analitik laboratoriya funksiyasını yerinə yetirir (Grandin, 2018).

II BÖLMƏ

LİDERLİK VƏ AMERİKA BÖYÜK STRATEJİYASI: KONSEPTUAL ÇƏRÇİVƏ

Böyük strategiya anlayışı dövlətlərin uzunmüddətli təhlükəsizlik, siyasi sabitlik və rifah məqsədlərini malik olduqları hərbi, iqtisadi və ictimai resurslarla uzlaşdıraraq istiqamətləndirmə prosesini ifadə edir (Gaddis, 2018). Bu anlayış klassik hərbi strategiyadan fərqli olaraq yalnız silahlı qüvvələrin istifadəsini deyil, eyni zamanda diplomatiya, iqtisadi vasitələr, normativ çərçivələr və liderlik kimi çoxölçülü elementlərin qarşılıqlı əlaqəsini də əhatə edir (Gray, 2015). Amerika Birləşmiş Ştatları kontekstində böyük strategiyanın formalaşmasında prezidentlik institutu mərkəzi mövqedə dayanır və liderlik fenomeni strateji qərarların qəbulunda əsas rol oynayır (Zakaria, 2019).

Soyuq Müharibə dövründə beynəlxalq sistemin ikiqütblü strukturu böyük strategiyanın əsasən struktur amillər əsasında izah edilməsinə imkan vermişdir (Narizny, 2017). Bu mərhələdə dövlətlərin davranışı sistemin yaratdığı məhdudiyyətlərlə müəyyənləşmiş, liderlərin fərdi seçimləri isə strateji nəticələr üzərində nisbətən məhdud təsir göstərmişdir (Gaddis, 2018). Lakin Soyuq Müharibənin başa çatması ilə formalaşan təkgütblü beynəlxalq sistem, xüsusilə Amerika Birləşmiş Ştatları üçün liderliyin strateji qərarvermə proseslərindəki əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır (Haass, 2017).

Bu struktur dəyişiklik böyük strategiya ədəbiyyatında liderlik anlayışının yenidən qiymətləndirilməsini zəruri etmişdir (Gray, 2015). Liderlik artıq yalnız strategiyanın icra mərhələsində rol oynayan texniki amil kimi deyil, eyni zamanda strateji məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi və prioritetlərin formalaşdırılması prosesində təsir göstərən əsas dəyişənlərdən biri kimi nəzərdən keçirilir (Zakaria, 2019). Bununla belə, bu tədqiqatda liderlik fərdi xarizma və ya şəxsi xüsusiyyətlər prizmasından deyil, prezidentin təhlükə və imkanları necə qavradığı, hansı siyasət vasitələrini legitim hesab etdiyi və bu vasitələri hansı institusional və normativ sərhədlər daxilində tətbiq etdiyi əsasında konseptuallaşdırılır (Haass, 2017).

Bu baxımdan liderlik böyük strategiyada ikili funksiyanı yerinə yetirir. Bir tərəfdən prezidentlik institutu sürətli qərarvermə və strateji təşəbbüs göstərmə imkanları sayəsində böyük strategiyanın istiqamətini formalaşdırmaq gücünə malikdir (Ignatius, 2019). Digər tərəfdən isə bu imkanlar institusional balans mexanizmləri, beynəlxalq hüquq normaları və daxili ictimai rəy tərəfindən ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır (Rachman, 2019). Nəticə etibarilə liderlik böyük strategiyada mütləq və sərhədsiz müəyyənedici faktor deyil, müəyyən struktur və normativ çərçivələr daxilində fəaliyyət göstərən instrumental dəyişən kimi çıxış edir (Gray, 2015).

Amerika böyük strategiyası baxımından bu vəziyyət xüsusilə aydın şəkildə müşahidə olunur. ABŞ prezidentləri Konstitusiyaya əsasən silahlı qüvvələrin ali baş komandanı statusuna malik olsalar da, Konqresin büdcə və müharibə səlahiyyətləri, məhkəmə orqanlarının hüquqi nəzarəti və ictimai rəyin siyasi təsiri prezidentin fəaliyyət sahəsini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır (Haass, 2017). Bu institusional quruluş liderliyin böyük strategiya üzərində təsirini həm mümkün edir, həm də onu müəyyən sərhədlər daxilində saxlayır (Zakaria, 2019).

Nəticə etibarilə Amerika böyük strategiyasını anlamaq üçün liderliyi sistemdən və kontekstdən təcrid olunmuş dəyişən kimi deyil, institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayışla birlikdə təhlil etmək zəruridir (Narizny, 2017). Venesuela nümunəsi liderlik seçimlərinin bu amillərlə uyğunluq təşkil etmədiyi hallarda strateji məqsədlərin niyə uğursuzluqla nəticələndiyini göstərən mühüm empirik baza təqdim edir (Grandin, 2018). Bu baxımdan sözügedən nümunə liderliyin böyük strategiyadakı rolunu və sərhədlərini anlamaq üçün əhəmiyyətli analitik imkanlar yaradır (Rachman, 2019).

III BÖLMƏ

PREZİDENTLİK İNSTİTUTU VƏ İNSTİTUSİONAL MƏHDUDİYYƏTLƏR

Amerika Birləşmiş Ştatlarının siyasi sistemində prezidentlik institutu, xarici siyasət və milli təhlükəsizlik qərarlarının formalaşmasında mərkəzi mövqeyə malikdir. Prezident Konstitusiyaya əsasən silahlı qüvvələrin ali baş komandanı olmaqla yanaşı, icraedici hakimiyyətin rəhbəri kimi geniş səlahiyyətlərə sahibdir (Haass, 2017). Bu institusional mövqe ABŞ prezidentlərinə böyük strategiyanın istiqamətini müəyyənləşdirmək baxımından əhəmiyyətli manevr imkanları yaradır (Zakaria, 2019). Lakin bu imkanlar çox zaman prezidentlik institutunun sərhədsiz gücə malik olduğu anlamına gəlmir.

Prezidentin strateji qərarvermə prosesindəki səlahiyyətləri Konqres tərəfindən ciddi şəkildə balanslaşdırılır. Müharibə elan etmək, hərbi əməliyyatlar üçün maliyyə ayırmaq və sanksiya rejimlərini qanuniləşdirmək kimi əsas səlahiyyətlər Konqresin nəzarəti altındadır (Narizny, 2017). Bu vəziyyət prezidentin liderlik qabiliyyətini hüquqi və institusional çərçivələr daxilində məhdudlaşdırır və böyük strategiyanın şəxsi iradəyə əsaslanan bir siyasətə çevrilməsinin qarşısını alır (Gaddis, 2018).

Məhkəmə hakimiyyəti də dolayı şəkildə prezidentin böyük strategiya sahəsindəki fəaliyyətlərini məhdudlaşdıran mexanizmlərdən biridir. Xüsusilə daxili hüququ və vətəndaş azadlıqlarını təsir edən xarici siyasət qərarları məhkəmə nəzarətinə açıqdır (Gray, 2015). Hərçənd ABŞ məhkəmələri xarici siyasət məsələlərində icraedici hakimiyyətə geniş diskresiya tanıyır, lakin bu diskresiya tam sərbəstlik anlamına gəlmir (Haass, 2017).

Prezidentlik institutunun qarşılaşdığı digər mühüm məhdudiyyət isə ictimai rəy və media faktorudur. ABŞ-də uzunmüddətli hərbi müdaxilələr və iqtisadi sanksiyalar ictimai dəstəyin azalmasına səbəb olduqda prezidentlərin strateji manevr imkanları əhəmiyyətli dərəcədə daralır (Ignatius, 2019). Xüsusilə Vyetnam müharibəsindən sonra formalaşan ictimai həssaslıq, ABŞ prezidentlərini daha ehtiyatlı və seçici strategiyalar tətbiq etməyə sövq etmişdir (Rachman, 2019).

Media bu prosesdə yalnız məlumat ötürən aktor kimi deyil, həm də ictimai rəyin formalaşmasında və strateji qərarların legitimləşdirilməsində mühüm rol oynayan bir mexanizm kimi çıxış edir (Zakaria, 2019). Amerika və beynəlxalq mediada yayımlanan ekspert analizləri prezidentin xarici siyasət seçimlərini daxili və xarici auditoriyalar üçün görünən və müzakirə olunan hala gətirir (Boot, 2020). Bu vəziyyət liderliyin böyük strategiyada yalnız qərarvermə deyil, eyni zamanda legitimlik istehsalı funksiyasını da yerinə yetirdiyini göstərir.

Bu institusional və ictimai məhdudiyyətlər ABŞ böyük strategiyasında liderliyin niyə instrumental xarakter daşıdığını aydın şəkildə izah edir. Prezidentlər strateji məqsədlər müəyyənləşdirə və siyasi gündəm formalaşdıra bilsələr də, bu məqsədlərin həyata keçirilməsi Konqresin razılığı, hüquqi çərçivə və ictimai dəstək kimi amillərlə birbaşa bağlıdır (Gray, 2015). Bu səbəbdən liderlik böyük strategiyanın mərkəzində yer alsa da, onun uğuru institusional uyğunluqla şərtlənir (Narizny, 2017).

Nəticə etibarilə ABŞ prezidentlik institutu böyük strategiyanın formalaşmasında həlledici rol oynasa da, bu rol mütləq və sərhədsiz xarakter daşımır. Liderlik institusional struktur, normativ çərçivə və ictimai qavrayışla qarşılıqlı təsir içində fəaliyyət göstərir və bu amillər nəzərə alınmadan formalaşdırılan strategiyalar davamlı uğur əldə edə bilmir (Gaddis, 2018).

IV BÖLMƏ

BUŞ DÖVRÜNDƏ VENEZUELA: REJİM DƏYİŞİKLİYİ VƏ LİDERLİYİN SƏRHƏDLƏRİ

Corc V. Buş administrasiyası dövründə Amerika Birləşmiş Ştatlarının böyük strategiyası 11 sentyabr 2001-ci il terror hücumlarından sonra formalaşan təhlükəsizlik mühitinin təsiri altında yenidən qurulmuşdur (Gaddis, 2018). Bu dövrdə prezidentlik institutu preventiv təhlükəsizlik yanaşmasını mərkəzə almış, təhlükələrin mənbəyində zərərsizləşdirilməsi ideyası böyük strategiyanın əsas prinsiplərindən birinə çevrilmişdir (Haass, 2017). Rejim dəyişikliyi bu çərçivədə legitim və zəruri siyasət aləti kimi qəbul edilmiş, ABŞ xarici siyasətinin normativ və əməliyyat müstəvisində mühüm yer tutmuşdur (Zakaria, 2019).

Latın Amerikası kontekstində Venesuela Buş administrasiyası tərəfindən ideoloji və geosiyasi çağırış kimi qiymətləndirilmişdir. Huqo Çaves rəhbərliyində aparılan anti-Amerika ritorikası, regional inteqrasiya təşəbbüsləri və enerji siyasəti Vaşinqtonda Venesuelanın ABŞ-ın yarımkürə səviyyəsindəki nüfuzuna təhdid yaratdığı qənaətini gücləndirmişdir (Grandin, 2018). Lakin bu strateji oxunuş Venesuelanın daxili siyasi dinamiklərini və ictimai legitimlik mexanizmlərini kifayət qədər nəzərə almayan sadələşdirilmiş yanaşmaya əsaslanmışdır (Rachman, 2019).

2002-ci ildə Venesuelada baş verən və qısa müddətli hakimiyyət dəyişikliyi ilə nəticələnən çevriliş cəhdi Buş dövründə liderliyin struktur məhdudiyyətlərini açıq şəkildə ortaya qoymuşdur (Grandin, 2018). Çavesin müvəqqəti olaraq vəzifədən uzaqlaşdırılmasına baxmayaraq, ordunun mühüm hissəsinin mövcud hakimiyyətə sadiq qalması və geniş ictimai kütlələrin çevrilişə qarşı səfərbər olması rejim dəyişikliyinin xarici dəstəklə davamlı olmasının mümkün olmadığını göstərmişdir (Haass, 2017). Bu hadisə Buş administrasiyasının elit yönümlü və hərbi mərkəzli fərziyyələrinin Venesuela cəmiyyətinin reallıqları ilə uzlaşmadığını nümayiş etdirmişdir (Zakaria, 2019).

Buş dövründə Venesuelaya yönəlik siyasət böyük strategiyanın normativ legitimlik aspektinin nə dərəcədə həlledici olduğunu da üzə çıxarmışdır. ABŞ-ın demokratiya və azadlıq diskursu Latın Amerikasında tarixi müdaxilə təcrübələri səbəbindən ciddi şübhə ilə qarşılanmışdır (Grandin, 2018). Bu kontekstdə rejim dəyişikliyi yönümlü siyasət regional və yerli səviyyədə legitimlik istehsal etməkdə çətinlik çəkmiş, nəticədə strateji məqsədlərin həyata keçirilməsi mümkünsüz olmuşdur (Rachman, 2019).

Liderlik baxımından Buş dövrü güclü icraedici iradənin hər zaman strateji uğur təmin etmədiyini göstərən əhəmiyyətli nümunə təqdim edir (Gaddis, 2018). Prezidentlik institutu iddialı strateji hədəflər müəyyənləşdirmiş, lakin bu hədəfləri dəstəkləyəcək institusional razılaşma və ictimai dəstək mexanizmlərini formalaşdıra bilməmişdir (Narizny, 2017). Bu vəziyyət liderliyin böyük strategiyada həlledici, lakin təkbaşına kifayət etməyən faktor olduğunu bir daha təsdiqləmişdir (Gray, 2015).

Nəticə etibarilə Buş administrasiyasının Venesuela siyasəti liderliyin struktur və normativ sərhədlər daxilində fəaliyyət göstərdiyini nümayiş etdirir. Güclü siyasi iradə və hərbi potensiala baxmayaraq, yerli ictimai dinamiklərin və tarixi kontekstin nəzərə alınmaması strateji uğursuzluğa yol açmışdır (Haass, 2017). Bu təcrübə sonrakı administrasiyalar üçün, xüsusilə Tramp dövründə tətbiq edilən daha məhdud və dolayı strategiyalar baxımından mühüm istinad nöqtəsinə çevrilmişdir (Rachman, 2019).

TRAMP DÖVRÜNDƏ VENEZUELA: SEÇİCİ ANQAŞMAN VƏ DOLAYI TƏZYİQ STRATEGİYASI

Donald Tramp administrasiyası dövründə Amerika Birləşmiş Ştatlarının böyük strategiyası əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha məhdud, maliyyət-həssas və daxili siyasi prioritetləri ön plana çıxaran çərçivədə formalaşmışdır (Haass, 2017). Trampın liderlik yanaşması qlobal miqyasda daimi və genişmiqyaslı müdaxilələrdən yayınmağı, ABŞ maraqlarının birbaşa təhlükə altında olduğu sahələrə fokuslanmağı hədəfləyən seçici anqaşman anlayışı ilə səciyyələnmişdir (Zakaria, 2019). Venesuela siyasəti bu yanaşmanın Latın Amerikası kontekstində ən aydın şəkildə müşahidə olunduğu nümunələrdən biri olmuşdur (Ignatius, 2019).

Tramp administrasiyası Buş dövründə rejim dəyişikliyi siyasətinin yaratdığı siyasi və strateji xərcləri nəzərə alaraq Venesuelaya qarşı birbaşa hərbi müdaxilədən çəkinmişdir (Gaddis, 2018). Bunun əvəzində iqtisadi sanksiyalar, diplomatik təcrid və beynəlxalq legitimlik mexanizmləri vasitəsilə dolayı təzyiq alətlərinə üstünlük verilmişdir (Rogin, 2020). Bu strategiya qısa müddətdə ABŞ ictimaiyyəti baxımından daha az xərcli görünmüş, lakin uzunmüddətli perspektivdə gözlənilən siyasi transformasiyanı təmin etməkdə qeyri-kafi qalmışdır (Boot, 2020).

İqtisadi sanksiyalar Tramp dövründə Venesuela siyasətinin əsas dayağına çevrilmişdir. Administrasiya bu vasitə ilə rejimin iqtisadi imkanlarını zəiflətməyi və daxili legitimliyini aşındırmağı qarşıya məqsəd qoymuşdur (Rogin, 2020). Lakin sahə müşahidələri və beynəlxalq ekspert analizləri göstərir ki, sanksiyalar əksər hallarda rejim dəyişikliyi yaratmaqdan çox, ictimai rifahın pisləşməsinə və hakimiyyətin millətçi ritorika üzərindən konsolidasiyasına xidmət etmişdir (Grandin, 2018). Bu vəziyyət böyük strategiyada istifadə olunan alətlərin ictimai qavrayışla uyğunluğunun nə qədər vacib olduğunu ortaya qoyur (Rachman, 2019).

Trampın liderlik üslubunun digər xarakterik xüsusiyyəti sərt, lakin qeyri-müəyyən hərbi ritorikadır. Prezidentlik institutu Venesuela kontekstində zaman-zaman hərbi müdaxilə ehtimalını gündəmə gətirən açıqlamalar versə də, bu ritorika real strateji əməliyyatlara çevrilməmişdir (Ignatius, 2019). Söylem və əməl arasındakı bu uyğunsuzluq Amerika böyük strategiyasının proqnozlaşdırıla bilmə qabiliyyətini zəiflətmiş və müttəfiqlər arasında qeyri-müəyyənlik yaratmışdır (Zakaria, 2019).

Seçici anqaşman yanaşması Tramp administrasiyasına qısa müddətdə manevr rahatlığı qazandırsa da, normativ legitimlik və ictimai dəstək mexanizmləri ilə kifayət qədər dəstəklənmədiyi üçün strateji uğur əldə etməkdə məhdud qalmışdır (Haass, 2017). Venesuela nümunəsi göstərir ki, iqtisadi və diplomatik təzyiq alətləri yerli ictimai dinamiklər və tarixi kontekst nəzərə alınmadan tətbiq edildikdə gözlənilən nəticələri vermir (Rachman, 2019).

Buş və Tramp dövrlərinin müqayisəsi Amerika böyük strategiyasında liderlik dəyişsə belə müəyyən struktur problemlərin davamlı xarakter daşıdığını üzə çıxarır. Birinci halda birbaşa rejim dəyişikliyi cəhdləri, ikinci halda isə dolayı və məhdud təzyiq mexanizmləri ön plana çıxmışdır (Gaddis, 2018). Lakin hər iki yanaşmada da Venesuelanın daxili ictimai strukturu və regional tarixi təcrübə kifayət qədər nəzərə alınmamışdır ki, bu da strateji uğursuzluğun əsas səbəblərindən biri olmuşdur (Grandin, 2018).

Nəticə etibarilə Tramp dövründə Venesuelaya qarşı tətbiq edilən seçici anqaşman strategiyası liderliyin böyük strategiyada mühüm, lakin instrumental rol oynadığını bir daha təsdiqləmişdir. Liderliyin uğuru yalnız tətbiq edilən alətlərin effektivliyindən deyil, eyni zamanda bu alətlərin normativ legitimlik və ictimai qavrayışla uyğunluğundan asılıdır (Gray, 2015).

tası olmuştur.

VI BÖLMƏ

NORMATİV TƏNQİD, İCTİMAİ QAVRAYIŞ VƏ YEKUN QİYMƏTLƏNDİRMƏ

Tramp administrasiyası dövründə Venesuelaya yönəlik siyasətə dair ABŞ daxilində səsləndirilən ən diqqətəlayiq normativ tənqidlərdən biri senator Berni Sanders tərəfindən irəli sürülmüşdür. Sanders, Amerika xarici siyasətində rejim dəyişikliyinə yönəlmiş yanaşmaların konstitusion səlahiyyətlər, beynəlxalq hüquq və demokratik normalar baxımından ciddi problemlər yaratdığını vurğulamışdır (Zakaria, 2019). Bu mövqe, liderliyin böyük strategiyada yalnız güc istifadəsi üzərindən deyil, normativ məhdudiyyətlər daxilində qiymətləndirilməli olduğunu göstərən mühüm daxili tənqid kimi önə çıxır (Haass, 2017).

Sanders-in tənqidi yanaşması prezidentlik institutunun “sərhəd qoyma” funksiyasını ön plana çıxarır. Bu perspektivə görə, prezident strateji məqsədlər müəyyənləşdirə bilər, lakin bu məqsədlərin legitimliyi konstitusion çərçivə, beynəlxalq hüquq normaları və demokratik dəyərlərlə uyğunluq təşkil etməlidir (Gray, 2015). Venesuela nümunəsi göstərir ki, bu normativ uyğunluq təmin edilmədikdə liderlik qısa müddətli siyasi təsir yaratsa belə, uzunmüddətli strateji uğur əldə etmək mümkün olmur (Rachman, 2019).

Amerika böyük strategiyasında tez-tez istifadə edilən “demokratiya”, “azadlıq” və “imkanlar ölkəsi” diskursu Venesuela kontekstində ciddi legitimlik böhranı ilə üzləşmişdir. Xüsusilə iqtisadi sanksiyaların yaratdığı humanitar nəticələr bu normativ ritorikanın yerli əhali tərəfindən inandırıcı qəbul edilməsini çətinləşdirmişdir (Rogin, 2020). Beynəlxalq mediada yayımlanan ekspert rəyləri göstərir ki, sanksiyalar demokratik transformasiya yaratmaqdan çox, cəmiyyət daxilində sosial və iqtisadi gərginliyi artırmışdır (Boot, 2020).

Bu mərhələdə ictimai qavrayış məsələsi Amerika böyük strategiyasının effektivliyi baxımından əsas dəyişənlərdən birinə çevrilir. Jurnalist Banu Avarın Venesuelada apardığı sahə müşahidələri və reportajlar ABŞ siyasətinin yerli səviyyədə necə dərk edildiyini anlamaq üçün mühüm empirik material təqdim edir. Avarın müşahidələrinə görə, ABŞ tərəfindən tətbiq edilən sanksiyalar və siyasi təzyiqlər demokratiya təşviqi kimi deyil, daha çox iqtisadi mühasirə və suverenliyə müdaxilə kimi qavranılmışdır (Avar, 2019).

Bu qavrayış yalnız hökumətyönlü qruplarla məhdudlaşmamış, müxalif seqmentlər arasında da ABŞ müdaxilələrinə qarşı ehtiyatlı və tənqidi münasibətin formalaşmasına səbəb olmuşdur (Grandin, 2018). Beləliklə, Amerika böyük strategiyasında istifadə edilən alətlərin cəmiyyət səviyyəsində yaratdığı təsirlər strateji məqsədlərlə ziddiyyət təşkil etmişdir (Rachman, 2019). Bu vəziyyət böyük strategiya analizlərində ictimai qavrayışın və sahə reallıqlarının nəzərə alınmasının zəruriliyini bir daha ortaya qoyur.

Buş və Tramp administrasiyalarının Venesuela siyasətlərinin müqayisəli təhlili liderlik üslubları dəyişsə də, müəyyən struktur problemlərin davamlı xarakter daşıdığını göstərir. Buş dövründə birbaşa rejim dəyişikliyi cəhdləri, Tramp dövründə isə seçici anqaşman və dolayı təzyiq mexanizmləri ön plana çıxmışdır (Gaddis, 2018). Lakin hər iki halda da yerli ictimai dinamiklərin və Latın Amerikasının tarixi təcrübəsinin kifayət qədər nəzərə alınmaması strateji uğursuzluğun əsas səbəblərindən biri olmuşdur (Narizny, 2017).

Yekun olaraq bu tədqiqat göstərir ki, Amerika böyük strategiyasında liderlik mühüm rol oynasa da, təkbaşına həlledici amil deyildir. Strateji uğur yalnız liderlik seçimlərinin institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayışla uyğunlaşdırıldığı hallarda mümkün olur (Haass, 2017). Venesuela nümunəsi bu uyğunluğun təmin edilmədiyi şəraitdə Amerika gücünün strateji təsirinin ciddi şəkildə məhdudlaşdığını nümayiş etdirir (Zakaria, 2019).

Bu baxımdan məqalə böyük strategiya ədəbiyyatına üç əsas töhfə verir: birincisi, liderliyin böyük strategiyada instrumental xarakter daşıdığını konseptual şəkildə ortaya qoyur; ikincisi, rejim dəyişikliyi və seçici anqaşman strategiyalarının normativ və ictimai sərhədlərini empirik nümunə əsasında təhlil edir; üçüncüsü isə ictimai qavrayış və sahə müşahidələrini analizə daxil etməklə böyük strategiya tədqiqatlarında cəmiyyət mərkəzli yanaşmanın əhəmiyyətini vurğulayır (Gray, 2015).

KAYNAKÇA

Applebaum, A. (2020). Twilight of democracy: The seductive lure of authoritarianism. The Atlantic.

Avar, B. (2019). Sərhədlər arasında: Qlobal güc, media və qavrayışın idarə olunması. Remzi Kitabevi.

Avar, B. (2020). Venesuelada aparılan sahə müşahidələri və müsahibələr. Television documentary series. TRT / Milli yayım.

Avar, B. (2021). Latın Amerikasında ABŞ müdaxilələri və ictimai qavrayış. Televiziya proqramları və müsahibələr.

Avar, B. (2022). ABŞ xarici siyasətində sanksiyalar və qavrayışın idarə olunması: Venesuela nümunəsi. Sənədli film yayımı.

Boot, M. (2020). The limits of American intervention. Foreign Policy.

https://foreignpolicy.com

Friedman, T. L. (2018). America first, America alone. The New York Times.

https://www.nytimes.com

Gaddis, J. L. (2018). On grand strategy. Penguin Press.

Grandin, G. (2018). America’s dark history in Latin America. The New York Times.

https://www.nytimes.com

Gray, C. S. (2015). The future of strategy. Polity Press.

Haass, R. (2017). A world in disarray: American foreign policy and the crisis of the old order. Penguin Press.

Ignatius, D. (2019). Trump’s foreign policy instincts. The Washington Post.

https://www.washingtonpost.com

Kaplan, R. D. (2017). The return of Marco Polo’s world: War, strategy, and American interests in the twenty-first century. Random House.

Narizny, K. (2017). The political economy of grand strategy. Cornell University Press.

Rachman, G. (2019). The age of strongman politics. Financial Times.

https://www.ft.com

Rogin, J. (2020). Why sanctions often fail. The Washington Post.

https://www.washingtonpost.com

Sanders, B. (2019). Statement on U.S. policy toward Venezuela. U.S. Senate Official Statements.

https://www.sanders.senate.gov

Zakaria, F. (2019). The self-destruction of American power. Foreign Affairs, 98(4).

https://www.foreignaffairs.com

“BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR İXTİSAI”

 

: Ümit YILDIRIM