“DANIŞAN İZLƏR”IN İŞIĞI: QƏRBI AZƏRBAYCANIN ELMI SALNAMƏSINDƏN MILLI YADDAŞ KITABINA

Müəllifin Qərbi Azərbaycan mövzusuna həsr etdiyi sayca üçüncü fundamental işi olan “Qərbi Azərbaycan: Danışan izlərin işığında” kitabı milli dövlətçilik təfəkkürü və tarixi yaddaşın bərpası baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edən sanballı bir tədqiqat əsəridir. Cildin daxili strukturu və əhatə dairəsi göstərir ki, müəllif bu mövzuya təkcə quru elmi faktlar prizmasından deyil, həm də mənəvi-fəlsəfi və bədii bütövlük müstəvisində yanaşmışdır. Kitabın dövlət başçısı İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycan İcması ilə görüşündəki proqram xarakterli nitqi və AMEA-nın yubileyindəki çıxışı ilə açılması əsərin ideoloji qayəsini – Qayıdış Konsepsiyasının elmi və siyasi əsaslarını rəhbər tutduğunu bariz şəkildə nümayiş etdirir. Əsərin mərkəzi xəttini təşkil edən elmi araşdırmalar bölməsində Qərbi Azərbaycanın paleotoponimləri, xüsusilə "Qafan", "Əkərək", "Qəmərli" kimi yer adlarının etnolinqvistik təhlili vasitəsilə bu torpaqların əzəli türk yurdu olması faktı təkzibolunmaz dəlillərlə sübuta yetirilir. Müəllif şumerlərdəki türk sözləri ilə bu coğrafiyanın toponim yaradıcılığı arasında qurduğu paralellərlə Azərbaycan türklərinin etnoyaddaşının nə dərəcədə qədim və köklü olduğunu ortaya qoyur. Kitabın əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil edən məruzə və çıxışlar, həmçinin Qərbi Azərbaycan Televiziyasındakı "Ziyalı" proqramı çərçivəsində aparılan müzakirələr mövzunun həm yerli, həm də beynəlxalq müstəvidə təbliğinə xidmət edir. Burada Zəngəzurun mənəvi qatları, Göyçə gölünün adının göytürklərlə bağlılığı, Dərələyəz mahalının mikrotoponimləri kimi incə detallar xalqın tarixi ünvanının hər bir qarışında gizlənən həqiqətləri gün işığına çıxarır. Xüsusilə Qərbi Azərbaycanda maarifçilik mühitinin formalaşmasında qadın ziyalıların rolu və təhsil-qadın tandemi mövzusundakı tədqiqatlar müəllifin məsələyə sosiokulturoloji baxımdan da dərindən yanaşdığını göstərir. 600 səhifəyə yaxın həcmi olan bu kitab deportasiya acıları, yurd həsrəti və tarixi ədalətin bərpası yolunda atılan addımların elmi salnaməsidir. Müəllif folklor xəzinəmizdəki izlərdən tutmuş müasir siyasi kommunikasiyalara qədər geniş bir spektrdə Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini "danışan izlər" vasitəsilə oxucuya çatdırır. Bu əsər həm mütəxəssislər, həm də gənc nəsil üçün vətən tarixinin qaranlıq səhifələrinə işıq tutan, milli kimliyimizi qoruyan və bizi doğma yurdlarımıza qayıdacağımız o böyük günə mənəvi-elmi baxımdan hazırlayan möhtəşəm bir yol xəritəsidir.
Filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə Hüseynovanın “Qərbi Azərbaycan: Danışan izlərin işığında” fundamental əsəri təkcə elmi tədqiqat və publisistik çıxışlarla məhdudlaşmır, həm də müəllifin bədii təfəkkürünün məhsulu olan təsirli hekayələrlə zənginləşir. Kitabın 600-cü səhifəsindən sonra yer alan “Hekayələr” bölməsi elmi faktların yaratdığı mənzərəni insani duyğular və bədii boyalarla tamamlayır. Bu hekayələr oxucunu Qərbi Azərbaycanın itirilmiş cənnətini xatırladan yurd yerlərinə, unudulmaz insan xarakterlərinə və dərin fəlsəfi düşüncələrə aparır.
Müəllifin bədii yaradıcılığında xüsusi yer tutan “Ballı qarı”, “Tuyğun nənə” və “Gülü nənə” kimi obrazlar xalqımızın mənəvi sütunları olan ağbirçək obrazının ən bariz nümunələridir. Bu hekayələrdə nənələrin simasında yurd həsrəti, torpağa bağlılıq və itirilmiş günlərin ağrısı ustadlıqla təsvir olunur. “Xan babalar, xan nənələr” və “Ağsaqqallar” hekayələrində isə müəllif keçmişin mənəvi saflığını, böyük-kiçik yerini və milli adət-ənənələrin ali dəyərini ön plana çəkir. “Xırman yeri” və “Kəlləqaya” kimi əsərlər isə oxucunu uşaqlıq xatirələrinə, o torpaqların hər daşının, hər qayasının bir tarix olduğu gerçəkliyinə qaytarır.
Mahirə xanımın hekayələri həm də ciddi sosial-mənəvi mesajlarla yüklüdür. “Hippokrat andı”, “Mənim çəkmələrim” və “Bizə torpaq lazımdır? deyənlər üçün...” kimi əsərlərində müəllif milli kimlik, vətənpərvərlik və vicdan məsələlərinə toxunur. Xüsusilə Vətən torpağının qiymətini bilməyənlərə və ya bu mövzuya laqeyd qalanlara qarşı müəllifin kəskin, eyni zamanda düşündürücü bir bədii etirazı duyulur. “Cəsədlər Allahın evində” və “Vətəndə qərib olanlar” kimi başlıqlar isə deportasiya taleyi yaşamış insanların faciəsini, ruhən yurdundan qopmayanların dramını sarsıdıcı bir dillə ifadə edir.
Kitabın bədii hissəsi elmi araşdırmaların ruhunu canlandırır; burada “paleotoponimlər” canlanır, “etnik yaddaş” isə real insan talelərində təzahür edir. Mahirə Hüseynova bu hekayələri ilə göstərir ki, Qərbi Azərbaycan sadəcə bir coğrafiya deyil, bizim həm elmi həqiqətimiz, həm də bədii-poetik ağrımızdır. 700 səhifədən çox həcmi olan bu kitabın sonunda yer alan hekayələr oxucunu tədqiqatçı alimin məntiqi ilə yanaşı, həm də bir yazıçının həssas qəlbi ilə tanış edərək “Danışan izlər”in işığını daha da parlaqlaşdırır.
Professor Mahirə Hüseynovanın "Çalxanqala" hekayəsi Azərbaycanın ağrılı tarixi yaddaşını, konkret olaraq Qərbi Azərbaycandan (Dərələyəz mahalı, Qayalı və s. kəndlərdən) soydaşlarımızın zorla çıxarılmasını və onların Naxçıvanın Çalxanqala (keçmiş Əznəbürt) kəndinə pənah gətirməsini bədii-sənədli boyalarla əks etdirən sarsıdıcı bir nəsrdir. Müəllif mətndə toponimika elmi ilə bədii təfəkkürü sintez edərək, kəndin yeni adı olan Çalxanqalanın sanki dünyanın "çalxalandığı" bir vaxtda yaranmasına metaforik bir məna yükləyir; eyni zamanda bu yerin əsl adının Azmanyurd (Böyük yurd) olduğunu xatırladaraq tarixi köklərə işıq tutur. Hekayənin daxili dramatizmi Nazlı ananın xeyir-duası və müəllifin öz daxili sorğu-sualı ilə başlayır; bu, sadəcə bir səfər deyil, itirilmiş yurdun və param-parça olmuş talelərin izinə düşmək missiyasıdır.
Mətndə şahid ifadələri üzərində qurulan mikrosujetlər erməni vandalizminin ən qəddar üzünü – 84 yaşlı Məhəmməd dayının uşaq ikən yaşadığı qardaş itkisini, atasının meyiti gizlicə basdırmasını və Çaykəndli Əli Mollanın başına gətirilən ağlasığmaz işgəncələri oxucunun gözü önündə canlandırır. Qara çalmalı ananın dilindən verilən Nərgiz uşağın Kaha (mağara) ağzında soyuqdan və qorxudan səssizcə keçinməsi səhnəsi hekayənin emosional zirvəsidir; bura vətənində qərib olanların, körpəsini daşlar altında dəfn edib yoluna davam etməyə məcbur qalanların faciəvi tablosudur. Müəllif bu sarsıdıcı lövhələri təsvir edərkən insanlığın hüdudlarını sorğulayır və baş verənlərin "dördayaqlı bir canlının belə etməyəcəyi" vəhşilik olduğunu vurğulayır.
Hekayənin son hissəsində Ələsgər əminin xatirələri vasitəsilə hadisəyə sənədli-tarixi bir baxış bucağı gətirilir. 1987-1988-ci illərdə Dərələyəzdən köçkünlərin çıxarılması, Naxçıvandan göndərilən avtomobil karvanları, Moskvadan gələn məmurların maneçilik cəhdləri və çeçen komandirin göstərdiyi mərdi-məzarlıq o dövrün mürəkkəb siyasi mənzərəsini aydınladır. Müəllif soydaşlarımızın "cəhənnəmə çevrilmiş doğma yurddan" Naxçıvan sərhədinə keçdiyi andakı hay-həşiri və rahatlıq nidasını təsvir etməklə mənəvi bir katarsis yaradır. Bütün bu zülmlərin fonunda hekayə ümidsizliklə deyil, "Bir daha qayıtmaq üçün çıxdım" cümləsi ilə – qətiyyətli bir Qayıdış inamı ilə yekunlaşır ki, bu da Mahirə Hüseynovanın bütün yaradıcılığının ana xəttini təşkil edən milli məfkurənin təzahürüdür.
Professor Mahirə Hüseynovanın tədqiqatlarında Qərbi Azərbaycanın toponimik mənzərəsi sadəcə coğrafi adlar toplusu deyil, xalqımızın minillik tarixini, etnik mənsubiyyətini və torpağa sahiblik haqqını təsdiqləyən canlı arxivdir. Müəllif "Qərbi Azərbaycan: Danışan izlərin işığında" əsərində bu adların etimoloji qatlarını araşdırarkən hər bir sözün arxasında dayanan gizli tarixi kodları gün işığına çıxarır. Alimin yanaşmasına görə, toponimlər torpağın "genetik yaddaşı"dır və bu yaddaş erməni vandalları tərəfindən saxtalaşdırılsa da, dilin daxili məntiqi həqiqəti qoruyub saxlamağa qadirdir.
Müəllifin xüsusi diqqət yetirdiyi toponimlərdən biri olan Azmanyurd, qədim türk dili qatlarına məxsus əzəmətli bir ad strukturuna malikdir. Professor qeyd edir ki, "Azman" komponenti qədim türkcədə "nəhəng", "böyük" və "yenilməz" mənalarını daşıyaraq, bu məkanın qədim zamanlardan ulu bir türk tayfasının mərkəzi iqamətgahı olduğunu sübut edir. Erməniləşdirilmiş "Əznəbürt" forması əslində məhz "Azmanyurd"un fonetik təhrifidir. Bu, erməni tərəfinin yerli adları tamamilə silə bilməyib, onları öz dillərinə uyğunlaşdırmağa çalışmasının bariz nümunəsidir. Müəllif üçün bu adın bərpası, ərazinin əsl sahibinin – Azərbaycan türkünün etnik kimliyinin bərpası deməkdir.
Dərələyəz mahalı isə professorun elmi baxışında Azərbaycanın mənəvi və mədəni qatlarının qovuşduğu müqəddəs bir coğrafiyadır. Alim bu adın etimologiyasını "Dərə" və "Alagöz" (yaxud "Ələyəz") komponentləri ilə bağlayır. Digər bir elmi mülahizəyə görə, bu ad həm də "Dərə" və "Ayaz" (aydınlıq, açıqlıq) sözlərinin sintezi kimi relyefin və iqlimin xüsusiyyətlərini özündə daşıyır. Dərələyəz mahalındakı hər bir mikrotoponim – Qovşuqdan tutmuş Almalıya qədər – Azərbaycan türkünün paleoetnonimik izləridir. Müəllif vurğulayır ki, bu adlar torpağın köksündəki tarixi nişanələrdir və xalqın bu coğrafiyadakı mövcudluğunun silinməz pasportudur.
Nəhayət, hekayə və araşdırmalarda tez-tez rast gəlinən Qayalı toponimi, saf türk mənşəli ad kimi relyefin sarsılmazlığı və müdafiə (qala) rəmzi ilə əlaqələndirilir. Professor Mahirə Hüseynovanın elmi qənaətinə görə, erməni millətçilərinin bu kəndləri viran qoyaraq "ölü kəndlərə" çevirməkdə məqsədi həm də bu adların daşıdığı tarixi yükü yox etmək olmuşdur. Lakin "Qayalı" kimi adlar xalqın yaddaşında "danışan adlar" kimi yaşayır. Ümumilikdə, müəllif sübut edir ki, Qərbi Azərbaycanda dil və torpaq vəhdət təşkil edir; biz torpaqdan fiziki olaraq uzaqlaşdırılsaq da, dilin yaddaşındakı bu toponimik kodlar bizi hər zaman o yurd yerlərinə bağlayan qırılmaz mənəvi körpüdür.
Professor Mahirə Hüseynovanın "Qərbi Azərbaycan: Danışan izlərin işığında" əsərində irəli sürdüyü ən maraqlı və elmi cəhətdən əsaslandırılmış tezislərdən biri Göyçə gölü adının etimologiyası ilə bağlıdır. Müəllif ənənəvi yanaşmalardan fərqli olaraq, bu adı sadəcə rəng (mavi, göy rəng) faktoru ilə deyil, daha dərin etnik və siyasi köklərlə – Göytürklərlə əlaqələndirir.
Professorun bu məsələdəki elmi baxışlarını aşağıdakı arqumentlər əsasında ümumiləşdirmək olar. Müəllif qeyd edir ki, türk toponimikasında "Göy" (Kök) sözü çox vaxt sadəcə vizual rəngi deyil, "ilahi", "ucalıq", "müqəddəslik" və ən əsası, Göytürk (Kök Türk) xaqanlığı ilə bağlı siyasi-etnik mənsubiyyəti ifadə edir. Göyçə gölü adındakı "Göy" komponenti bu ərazinin Göytürklərin nüfuz dairəsində olduğunu və onların etnik yaddaşında xüsusi yer tutduğunu göstərir.
Professorun tezisinə görə, "Göyçə" sözündəki "-çə" şəkilçisi kiçiltmə və ya oxşarlıq deyil, mənsubiyyət və aidiyyət bildirən qədim morfoloji funksiya daşıyır. Bu mənada, Göyçə – "Göylərə (Göytürklərə) məxsus olan yer", "Göytürklərin məskəni" anlamını ifadə edir. Bu, gölün ətrafındakı ərazilərin qədim türk tayfalarının strateji və mənəvi mərkəzi olması faktı ilə üst-üstə düşür.
Mahirə xanım vurğulayır ki, Göyçə mahalı və gölün ətrafı qədimdən türk tayfalarının, xüsusilə oğuzların ən qədim məskənlərindən biridir. "Kitabi-Dədə Qorqud" boylarında rast gəlinən coğrafi adlarla Göyçə hövzəsinin toponimik bənzərliyi bu əlaqəni daha da möhkəmləndirir. Göytürklərin qərbə doğru yayılması və bu regionda möhkəmlənməsi dövründə, strateji əhəmiyyətli bu gölə öz xaqanlıqlarının rəmzi olan "Göy" (Kök) adını vermələri tarixi məntiqlə tam uzlaşır.
Müəllif bu tezisi ilə həm də ermənilərin "Sevan" adını qədimləşdirmək cəhdlərinə elmi zərbə vurur. O sübut edir ki, "Göyçə" adı süni yaradılmış coğrafi termin deyil, birbaşa böyük bir imperiyanın – Göytürk xaqanlığının etnik-siyasi irsinin daşıyıcısıdır. Bu, gölün sadəcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə Türk dünyasının ortaq tarixi mirası olduğunu ortaya qoyur.
Professor Mahirə Hüseynovanın bu yanaşması Göyçə toponiminə yeni bir vizion gətirir: Bu ad gölün suyuna deyil, o suyun sahilində dövlət quran, oraları özünə vətən seçən Göytürk ruhuna verilmiş bir addır.
"Qərbi Azərbaycan: Danışan izlərin işığında" kitabının son bölmələrində yer alan poetik nümunələr və bayatılar, əsərin elmi və bədii gücünü emosional bir zirvəyə daşıyır. Bu bölmə, alimin həm də bir şair qəlbinə sahib olduğunu, tədqiq etdiyi torpaqların ağrısını misraların yaddaşına köçürdüyünü göstərir.
Kitabın bu hissəsindəki poetik ruhu belə ümumiləşdirmək olar:
Yurd həsrəti və "Dərələyəz" intonasiyası-"Keçəydim", "Dərələyəz" və "Qayıtmayam" kimi şeirlər müəllifin doğma yurd yerlərinə olan sonsuz sevgisinin və oradan ayrılığın gətirdiyi ekzistensial kədərin bədii inikasıdır. "Dərələyəz" şeiri sadəcə bir coğrafi məkana deyil, itirilmiş bir cənnətə, uşaqlığın təmizliyinə və babaların ruhuna müraciətdir. Müəllif bu misralarla oxucunu o dağların dumanına, dərələrinin ayazına aparır.
Mənəvi varislilik: "Həsən Mirzə yaşayır"- Professorun öz müəllimi, görkəmli türkoloq-dilçi Həsən Mirzəyevə həsr etdiyi "Həsən Mirzə yaşayır" misraları təkcə bir şəxsiyyətə ehtiram deyil, həm də Qərbi Azərbaycan elmi məktəbinin davamlılığına olan inamdır. Bu, elmi varisliyin poetik dillə ifadəsidir – ustadın açdığı yolun "danışan izlər" vasitəsilə davam etdirildiyinin təsdiqidir.
Ana obrazı və "Nazlı" nidası-"Nazlı, Nazlı" və "Xoş halına" kimi nümunələrdə biz hekayələrdəki Nazlı ana obrazının poetik prototipini görürük. Bu şeirlərdə ana sadəcə bir valideyn deyil, Vətən torpağının, qaçqınlıq taleyinin və dözümün simvoludur. "Nazlı ana"nın gözlərindəki nəm bütün bir nəslin yurd nisgilini özündə birləşdirir.
Faciənin rəmzi: -"Zəhranın qanı" və "Küsübdümü" kimi ağrılı mövzular Azərbaycan xalqının yaşadığı soyqırımı və terror hadisələrinin poetik yaddaşa köçürülməsidir. Bu misralar oxucunu sarsıdır, tarixin qanlı səhifələrini unutmağa qoymur və intiqam deyil, ədalət hissini oyadır.
Milli yaddaşın özəyi: Kitabın "Bayatılar"la yekunlaşması təsadüfi deyil. Bayatı Azərbaycan türkünün ən qədim və ən səmimi kədər-sevinc ifadəsidir. Müəllif bu qədim janra müraciət etməklə Qərbi Azərbaycan mövzusunu folklorun süzgəcindən keçirir:

Mən aşiqəm, Dərələyəz,
Gül bitər, dərə ləyəz.
Yurdumdan ayrı düşdüm,
Bu dərdim dərə ləyəz.


Bu vəhdət professorun elmi qənaətlərini sadəcə bir nəzəriyyə olmaqdan xilas edib, onu xalqın qəlbinə nüfuz edən və gələcək nəsillərin milli ruhunu qidalandıran strateji bir mənbəyə çevirir. Beləliklə, kitabın sonunda yer alan poetik ruh elmi idrakla mənəvi idrakı birləşdirərək, Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini "danışan izlər" vasitəsilə əbədiləşdirir.
Professor Mahirə Hüseynovanın “Qərbi Azərbaycan: Danışan izlərin işığında” kitabı milli dövlətçilik təfəkkürü və tarixi yaddaşın bərpası baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edən, elmi-fəlsəfi tutumu ilə seçilən fundamental bir salnamədir. Təxminən 750 səhifəlik bu nəhəng toplu sadəcə bir alimin fərdi araşdırmaları deyil, bütöv bir xalqın itirilmiş coğrafiyasının elmi, bədii və sənədli pasportu rolunu oynayır. Əsərin ideoloji qayəsi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycan İcması ilə görüşündəki proqram xarakterli nitqi ilə nizamlanır ki, bu da kitabı birbaşa "Böyük Qayıdış" konsepsiyasının elmi platformasına çevirir. Müəllif bir dilçi-türkoloq kimi çıxış edərək, erməni saxtakarlığının onilliklər boyu yaratdığı mifi darmadağın edir və toponimlərin dili ilə tarixin təkzibolunmaz həqiqətlərini ortaya qoyur. "Azmanyurd", "Qafan", "Əkərək" və "Qəmərli" kimi qədim yer adlarının etnolinqvistik təhlili vasitəsilə bu torpaqların minilliklər boyu Azərbaycan türkünün mənəvi mülkiyyəti olduğu elmi şəkildə sübuta yetirilir. Xüsusilə Göyçə gölü adının rəng faktoru ilə deyil, birbaşa Göytürk xaqanlığının siyasi-etnik mirası ilə bağlılığı haqqındakı orijinal tezis türkologiya elminə yeni bir nəfəs gətirir. Kitabın bədii-fəlsəfi qatını təşkil edən hekayələr və poetik nümunələr isə elmi faktların yaratdığı mənzərəni insani duyğularla tamamlayır; burada Kaha ağzında donan körpə Nərgizin səssiz ölümü və ya Nazlı ananın yurd nisgili oxucunu sadəcə məlumatlandırmır, həm də sarsıdır. Müəllifin Qərbi Azərbaycan Televiziyasındakı "Ziyalı" layihəsi çərçivəsində apardığı müzakirələr və tanınmış elm xadimləri ilə söhbətləri əsərin publisistik dəyərini artıraraq onu geniş kütlələr üçün anlaşıqlı edir. Kitabın bayatılarla yekunlaşması isə milli yaddaşın ən qədim qatlarına qayıdışın rəmzidir. Mahirə Hüseynova bu əsəri ilə sübut edir ki, toponimlərimiz torpağın köksündəki tarixi nişanələrdir və biz bu "danışan izlərin" işığında mütləq doğma yurdlarımıza qayıdacağıq. Bu kitab hər bir azərbaycanlı üçün həm elmi mənbə, həm də mənəvi yol xəritəsidir.

Məlahət Ramiz qızı Babaeyeva
ADPUnun Ədəbiyyat kafedrasının dosenti

@ANmedia.az